Điều trị liệt dây thần kinh số VII (Liệt 7) an toàn, hiệu quả bằng châm cứu và y học cổ truyền

Dây thần kinh số 7 điều khiển các cơ biểu cảm trên khuôn mặt, do đó khi bị tổn thương sẽ gây ra lệch mặt, không nhắm mắt được, nói khó, mất đối xứng khuôn mặt... Bệnh nhân mắc phải liệt dây thần kinh số 7 (Liệt 7) sẽ gặp nhiều khó khăn trong sinh hoạt hằng ngày, kém tự tin trong giao tiếp và ảnh hướng đến chất lượng cuộc sống. Vì thế cần có lối lành mạnh để phòng tránh và chữa trị kịp thời khi bệnh khởi phát tại các cơ sở điều trị uy tín.

Liệt dây thần kinh số 7 là gì?

Liệt dây thần kinh số 7 hay còn gọi là liệt mặt ngoại biên, xảy ra khi dây thần kinh số 7 (dây thần kinh mặt) bị tổn thương do tình trạng viêm, nhiễm virus hoặc chèn ép.

Liệt dây thần kinh số 7 xảy ra khi dây thần kinh số 7 (dây thần kinh mặt) bị tê liệt do tình trạng viêm, nhiễm virus, chấn thương…. Dây thần kinh số 7 điều khiển các cơ biểu cảm trên khuôn mặt, do đó khi bị tên liệt sẽ gây ra lệch mặt, không nhắm mắt được, nói khó, mất đối xứng khuôn mặt...

Trên thực tế, liệt dây thần kinh số 7 có thể do nhiều nguyên nhân gây ra và tiến triển ở nhiều mức độ từ viêm tai giữa, nhiễm virus Herpes zoster đến hậu quả sau đột quỵ hoặc chấn thương đầu.

Các dạng liệt dây thần kinh số 7

• Liệt dây thần kinh số 7 ngoại biên (Bell’s Palsy): Là dạng phổ biến nhất, xảy ra do viêm hoặc nhiễm virus (thường là Herpes simplex). Tổn thương xảy ra ở phần sau của dây thần kinh số 7, ngoài nhân vận động. Biểu hiện liệt toàn bộ nửa mặt bên tổn thương (cả trán và cơ mặt).
• Liệt dây thần kinh số 7 trung ương: Nguyên nhân thường do đột quỵ hoặc tổn thương vỏ não. Chỉ liệt phần dưới của mặt bên tổn thương (vì phần trên được chi phối hai bên). Người bệnh vẫn có thể nhăn trán hoặc nhắm mắt được.
• Liệt mặt tái phát: Bệnh nhân từng bị liệt mặt và tái phát trở lại sau một thời gian. Có thể liên quan đến cơ địa miễn dịch yếu, stress, nhiễm lạnh.
• Liệt dây thần kinh số 7 do chấn thương hoặc u chèn ép: Có thể do gãy xương đá, phẫu thuật đầu cổ, u tuyến mang tai... Thường cần can thiệp ngoại khoa nếu có nguyên nhân chèn ép rõ ràng.
• Hội chứng Ramsay Hunt (liệt mặt do zona thần kinh): Gây ra bởi virus Varicella-Zoster tái hoạt động. Kèm theo nổi mụn nước vùng tai, đau tai dữ dội và chóng mặt.

Việc phân loại đúng dạng liệt giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp, đặc biệt là quyết định dùng thuốc, phẫu thuật hay liệu pháp hỗ trợ như châm cứu.

Nguyên nhân gây liệt dây thần kinh số 7

• Nhiễm virus Herpes simplex, Herpes zoster: Là nguyên nhân phổ biến nhất (Bell’s Palsy)
• Viêm tai giữa, nhiễm trùng tai: Gây đè ép dây thần kinh 7 trong xương châm
• Nhiễm lạnh đột ngột: Làm co mạch máu nuôi dây thần kinh..
• Chấn thương sốt lạnh, nhiễm lạnh đột ngột: Khiến mạch máu nuôi dây thần kinh co thất.
• Chấn thương sọ não, phẫu thuật đầu-mặt: Ảnh hưởng trực tiếp tới dây thần kinh.
• U đầu dây thần kinh, đa xơ cứng: Nguyên nhân hiếm gặp.

Triệu chứng thường gặp

• Lệch miệng, mất cứ động trên khuôn mặt (cơ mặt một bên bị yếu)
• Nhắm mắt không kín, khô mắt hoặc chảy nước mắt.
• Khó phát âm, thức ăn đọng một bên miệng.
• Giảm cảm giác và đau vùng tai, xương chũm
• Mất vị giác ở 2/3 trước lưỡi cùng bên.

Biến chứng có thể xảy ra

• Cơ mặt teo do không được vận động lâu ngày
• Hội chứng co giật cơ mặt, cơ nhảy giật tự động
• Mất đối xứng khuôn mặt vĩnh viễn
• Tâm lý ngại giao tiếp, lo âu, trầm cảm

Các phương pháp điều trị liệt dây thần kinh số 7

Theo các tài liệu quốc tế như Mayo Clinic, American Academy of Neurology và các nghiên cứu đăng trên PubMed, việc điều trị liệt dây thần kinh số 7 cần cá nhân hóa dựa trên nguyên nhân và mức độ tổn thương. Có hai nhóm điều trị chính: Tây y và Y học cổ truyền (đặc biệt là châm cứu).

Điều trị bằng Tây y

• Thuốc Corticosteroid (như Prednisone): Là phương pháp điều trị đầu tay cho Bell's Palsy. Có hiệu quả nhất nếu sử dụng trong vòng 72 giờ kể từ khi khởi phát triệu chứng. Giúp giảm viêm và phù nề quanh dây thần kinh số 7.
• Thuốc kháng virus (như Acyclovir hoặc Valacyclovir): Được dùng kết hợp với corticosteroid nếu nghi ngờ nguyên nhân do virus Herpes simplex hoặc zona thần kinh (trong hội chứng Ramsay Hunt).
• Bảo vệ mắt: Dùng nước mắt nhân tạo, thuốc mỡ tra mắt, đeo kính bảo vệ hoặc dán băng khi nhắm mắt không kín. Ngăn ngừa biến chứng khô giác mạc và loét giác mạc.
• Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng: Massage mặt, các bài tập gương (mirror therapy). Kích thích điện cơ mặt (neuromuscular electrical stimulation) đang được nghiên cứu với một số kết quả tích cực.
• Phẫu thuật (trong một số trường hợp đặc biệt): Giải áp vi phẫu dây thần kinh (decompression surgery) chỉ định hạn chế. Phẫu thuật ghép cơ mặt hoặc nối dây thần kinh chéo khi liệt lâu ngày không hồi phục.

Điều trị liệt dây thần kinh số 7 bằng Y học cổ truyền

1. Châm Cứu Truyền Thống

Châm cứu là phương pháp được lựa chọn ưu tiên hàng đầu trong điều trị liệt dây thần kinh số 7 do hiệu quả điều trị an toàn và đạt kết quả tốt. Theo y học cổ truyền, liệt mặt thuộc bệnh danh "khẩu nhãn oa tà" (miệng lệch, mắt méo), do phong hàn xâm nhập hoặc huyết ứ kinh lạc.

Nguyên lý hoạt động của châm cứu

Châm cứu hoạt động bằng cách kích thích các huyệt đạo trên kinh lạc, mang lại nhiều tác dụng điều trị quan trọng. Phương pháp này giúp điều hòa khí huyết, thông kinh hoạt lạc, từ đó cải thiện tuần hoàn máu nuôi dưỡng dây thần kinh bị tổn thương. Đồng thời, châm cứu còn có tác dụng giảm viêm và giảm phù nề xung quanh dây thần kinh, tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phục hồi.

Đặc biệt, kỹ thuật này kích thích tái tạo và phục hồi chức năng thần kinh một cách tự nhiên, đồng thời tăng cường co cơ và phòng ngừa tình trạng teo cơ mặt - một biến chứng nguy hiểm nếu không được điều trị kịp thời.

Các huyệt chính được sử dụng trong điều trị

Bác sĩ sẽ kết hợp châm huyệt toàn thân và huyệt tại chỗ vùng mặt để đạt hiệu quả tối ưu. Các huyệt kinh Dương minh đại trường, Tiểu trường và Vị như Hợp cốc, Khúc trì, Túc tam lý được sử dụng như những huyệt xa giúp điều hòa khí huyết toàn thân. Đối với vùng mặt bên tổn thương, bác sĩ sẽ châm vào các huyệt đặc hiệu như Thừa tương (trước lỗ tai) để điều trị lệch miệng, Nghinh hương (hai bên cánh mũi) giúp cải thiện cảm giác vùng mặt, Toản trúc (đầu trong lông mày) điều trị méo mắt và khó nhắm mắt.

Ngoài ra, còn có huyệt Giáp xa (góc trong mắt) hỗ trợ điều trị lệch mắt, Địa thương (góc miệng) điều trị lệch miệng trực tiếp, và Hiệp bạch (giữa ngón cái và trỏ) có tác dụng giảm đau và thông kinh lạc.

Quy trình thực hiện châm cứu

Mỗi buổi châm cứu thường kéo dài từ 20 đến 30 phút để đảm bảo kích thích đầy đủ các huyệt đạo. Trong giai đoạn cấp, bệnh nhân cần thực hiện châm cứu hàng ngày hoặc cách ngày để đạt hiệu quả nhanh nhất. Liệu trình điều trị thường kéo dài từ 15 đến 30 ngày tùy thuộc vào mức độ tổn thương của dây thần kinh. Đối với những trường hợp nặng hoặc kéo dài, bệnh nhân có thể cần từ 2 đến 3 liệu trình để đạt hiệu quả phục hồi tối ưu và ổn định lâu dài.

2. Điện Châm

Điện châm là sự kết hợp hoàn hảo giữa châm cứu truyền thống với công nghệ điện kích thích hiện đại, được đánh giá là có hiệu quả cao trong giai đoạn phục hồi liệt dây thần kinh số 7. Phương pháp này đã được nhiều nghiên cứu khoa học chứng minh là vượt trội so với châm cứu thông thường.

Ưu điểm vượt trội của điện châm

Điện châm mang lại nhiều lợi ích đáng kể cho bệnh nhân liệt dây thần kinh số 7. Phương pháp này kích thích mạnh mẽ và liên tục các huyệt đạo, tăng cường hiệu quả gấp nhiều lần so với châm thường. Dòng điện tạo ra xung điện nhẹ nhàng giúp co cơ mặt một cách chủ động, từ đó ngăn ngừa hiệu quả tình trạng teo cơ - một biến chứng thường gặp nếu không can thiệp kịp thời. Đặc biệt, điện châm còn thúc đẩy quá trình tái tạo thần kinh và cải thiện khả năng dẫn truyền thần kinh, giúp rút ngắn đáng kể thời gian điều trị và tăng tỷ lệ phục hồi hoàn toàn cho bệnh nhân.

Các dạng điện châm đặc biệt tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương:

• Điện mãng châm sử dụng kim dài từ 10 đến 30cm để châm xuyên qua nhiều huyệt liên tiếp, kết hợp kích thích điện giúp điều hòa khí huyết sâu trong cơ thể.
• Điện nhĩ châm kết hợp châm tai với kích thích điện, tác động vào các điểm phản xạ đặc biệt trên tai để điều hòa toàn thân.
• Còn ôn châm là phương pháp kết hợp cả nhiệt độ và điện kích thích, tạo ra hiệu quả điều trị tổng hợp và tăng cường đáng kể khả năng phục hồi.

3. Phương pháp mãng châm độc đáo

Mãng châm là phương pháp độc đáo chỉ có tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, được phát triển bởi GS.TSKH.TTND Nguyễn Tài Thu - một trong những thành tựu khoa học nổi bật của y học cổ truyền Việt Nam. Đây được coi là kỹ thuật đặc trưng và mang tính đột phá trong điều trị các bệnh lý liệt. Đặc điểm nổi bật của phương pháp mãng châm

Khác với châm cứu thông thường chỉ châm vào từng huyệt riêng lẻ, mãng châm sử dụng kim châm dài từ 10 đến 30cm để châm xuyên qua nhiều huyệt liên tiếp trên cùng một đường kinh lạc. Kỹ thuật này tác động sâu vào kinh lạc, điều hòa khí huyết một cách mạnh mẽ và toàn diện hơn nhiều so với các phương pháp thông thường. Phương pháp mãng châm đặc biệt hiệu quả với các trường hợp liệt nặng, kéo dài hoặc những bệnh nhân đã điều trị nhiều nơi nhưng chưa đạt kết quả như mong muốn.

Hiệu quả đã được chứng minh qua thực tiễn

Từ đầu năm 2022 đến nay, Bệnh viện Châm cứu Trung ương đã tiếp nhận và điều trị thành công cho hàng nghìn bệnh nhân liệt mặt, liệt dây thanh âm và các bệnh lý liệt khác. Đáng chú ý, hầu hết bệnh nhân đều có tiến triển tốt và phục hồi khả năng sinh hoạt bình thường nhờ phương pháp mãng châm kết hợp các liệu pháp hỗ trợ khác. Nhiều trường hợp từng bị liệt nặng, mất hy vọng phục hồi sau khi điều trị bằng phương pháp này đã lấy lại được nụ cười và sự tự tin trong cuộc sống.

4. Thủy châm

Thủy châm là kỹ thuật tiêm các dược chất như vitamin, thuốc tăng dẫn truyền thần kinh vào các huyệt đạo, tận dụng cả tác dụng của châm cứu lẫn hiệu quả điều trị của dược chất.

Các dược chất thường được sử dụng trong thủy châm

Bác sĩ sẽ lựa chọn các dược chất phù hợp tùy theo tình trạng cụ thể của bệnh nhân. Vitamin B1 và B12 là hai dược chất được sử dụng phổ biến nhất, có tác dụng nuôi dưỡng và phục hồi dây thần kinh bị tổn thương. Các thuốc tăng dẫn truyền thần kinh được chỉ định để cải thiện khả năng truyền tín hiệu từ não đến cơ mặt, giúp phục hồi chức năng vận động nhanh hơn. Ngoài ra, bệnh viện còn sử dụng các chế phẩm từ thảo dược quý hiếm để hỗ trợ điều hòa khí huyết, tăng cường sức đề kháng và thúc đẩy quá trình tái tạo mô.

Ưu điểm nổi bật của phương pháp thủy châm

Thủy châm kết hợp được ưu điểm của cả châm cứu và tác dụng trực tiếp của thuốc tại vị trí huyệt đạo, tạo ra hiệu quả điều trị gấp đôi. Phương pháp này giúp duy trì thời gian kích thích huyệt lâu hơn so với châm thường, vì dược chất được tiêm vào sẽ tiếp tục phát huy tác dụng trong nhiều giờ sau đó.

Đặc biệt, thủy châm có hiệu quả cao trong việc nuôi dưỡng thần kinh và tăng cường các quá trình chuyển hóa trong cơ thể, giúp dây thần kinh bị tổn thương được phục hồi nhanh chóng và toàn diện hơn.

Liều lượng và tần suất điều trị

Thủy châm thường được thực hiện từ 2 đến 3 lần mỗi tuần để đảm bảo hiệu quả tối ưu mà không gây quá tải cho cơ thể. Mỗi lần điều trị, bác sĩ sẽ tiêm vào 3 đến 5 huyệt được lựa chọn cẩn thận dựa trên chẩn đoán và tình trạng bệnh. Liều lượng dược chất được bác sĩ tính toán cụ thể cho từng bệnh nhân, căn cứ vào cân nặng, tuổi tác, mức độ tổn thương và đáp ứng điều trị, đảm bảo an toàn và hiệu quả cao nhất.

5. Cấy chỉ Catgut 

Cấy chỉ là phương pháp đặt các đoạn chỉ tự tiêu (catgut) vào huyệt đạo, tạo kích thích liên tục trong nhiều ngày.

Nguyên lý hoạt động

• Chỉ catgut được cơ thể hấp thu dần, trong quá trình đó liên tục kích thích huyệt
• Duy trì tác dụng điều trị 24/7 mà không cần đến bệnh viện hàng ngày
• Kích thích lâu dài giúp điều hòa khí huyết bền vững

Phương pháp cấy chỉ phù hợp với ai

• Bệnh nhân bận rộn, không thể đi điều trị hàng ngày
• Trường hợp bệnh mạn tính cần kích thích liên tục
• Giai đoạn duy trì sau khi đã cải thiện ban đầu

Tần suất thực hiện

Cấy chỉ thường được thực hiện 1-2 lần/tháng, tùy vào tình trạng bệnh và đáp ứng điều trị của bệnh nhân.

6. Xoa bóp bấm huyệt

Xoa bóp bấm huyệt là phương pháp sử dụng tay tác động lên các huyệt đạo và vùng cơ, đặc biệt hiệu quả khi kết hợp với châm cứu. Lợi ích của phương pháp:

• Lưu thông khí huyết, giảm căng cơ vùng mặt
• Tăng cường tuần hoàn máu nuôi dây thần kinh
• Kích thích co cơ, ngăn ngừa teo cơ mặt
• Cải thiện cảm giác và độ nhạy của da mặt
• Giảm đau, giảm phù nề, thư giãn toàn thân

Thời gian và tần suất

Mỗi buổi xoa bóp kéo dài 20-30 phút, thực hiện hàng ngày hoặc cách ngày, có thể kết hợp sau buổi châm cứu để tăng hiệu quả.

7. Vật lý trị liệu và phục hồi chức năng

Bệnh viện Châm cứu Trung ương có khoa Phục hồi chức năng chuyên sâu, áp dụng các kỹ thuật vật lý trị liệu hiện đại kết hợp y học cổ truyền. Các bài tập phục hồi chức năng

• Bài tập gương (mirror therapy): Bệnh nhân tập trước gương, quan sát và điều khiển các cử động của cơ mặt
• Bài tập vận động cơ mặt: Nhăn trán, nhắm mắt, cười, phình má, thổi còi
• Massage tự thực hiện: Hướng dẫn bệnh nhân tự massage vùng mặt tại nhà
• Kích thích điện cơ mặt: Sử dụng dòng điện nhẹ kích thích trực tiếp các nhóm cơ mặt giúp duy trì trương lực cơ, ngăn teo cơ, đồng thời kỹ thuật này giúp cải thiện co cơ tự chủ
• Liệu pháp nhiệt: Kỹ thuật viên sẽ chườm ấm vùng mặt để tăng tuần hoàn máu, tiếp theo sẽ sử dụng laser, sóng xung điện hỗ trợ giảm viêm, giảm đau

8. Khí công dưỡng sinh

Bệnh viện có khoa Dưỡng sinh - Xoa bóp Bấm huyệt chuyên hướng dẫn bệnh nhân các bài tập dưỡng sinh. Lợi ích của khí công:

• Điều hòa hơi thở, tăng cường oxy cung cấp cho não và dây thần kinh
• Giảm stress, lo âu - yếu tố ảnh hưởng đến quá trình phục hồi
• Tăng cường sức khỏe tổng thể, nâng cao đề kháng
• Cải thiện tuần hoàn máu, hỗ trợ quá trình phục hồi

So sánh phương pháp điều trị liệt dây thần kinh số 7

Liệt dây thần kinh số 7 (liệt mặt ngoại biên) có thể được điều trị bằng nhiều phương pháp khác nhau. Dưới đây là so sánh chi tiết giữa châm cứu - y học cổ truyền và thuốc Tây y:

Phòng ngừa liệt dây thần kinh số 7

• Giữ ấm, tránh nhiễm lạnh đột ngột, đặc biệt vùng tai-mặt.
• Vận động thường xuyên, giữ tâm lý thoải mái.
• Tránh đi ngoài trời khi thời tiết thay đổi đột ngột.
• Ăn uống đầy đủ, hạn chế các chất kích thích.

Liệt dây thần kinh số 7 đôi khi xảy ra đột ngột nhưng hoàn toàn có thể hồi phục tốt nếu được phát hiện sớm và điều trị đúng cách. Trong đó, châm cứu được xem là phương pháp an toàn, ít tác dụng phụ và mang lại nhiều hiệu quả trong phục hồi cơ mặt, phòng ngừa biến chứng và tăng chất lượng cuộc sống.