Dấu hiệu nhận biết sớm bệnh cao huyết áp và cách hạn chế cao huyết áp tại nhà

Bạn hoặc người thân vừa được chẩn đoán mắc bệnh cao huyết áp và đang băn khoăn không biết bệnh này có chữa khỏi hoàn toàn được không? Cần tránh những gì và làm thế nào để kiểm soát huyết áp tại nhà? Bài viết này sẽ giải đáp chi tiết từ dấu hiệu nhận biết sớm, phương pháp điều trị, đến những điều quan trọng người mắc bệnh cao huyết áp cần biết để sống khỏe và an toàn.

Bệnh cao huyết áp là gì? Tại sao bệnh này lại nguy hiểm?

Bệnh cao huyết áp — hay còn gọi là tăng huyết áp — là tình trạng áp lực máu tác động lên thành động mạch cao hơn mức bình thường một cách mạn tính. Theo khuyến cáo của Hội Tim mạch Châu Âu và Hội Tim mạch Việt Nam, gọi là tăng huyết áp khi huyết áp tâm thu ≥140mmHg và/hoặc huyết áp tâm trương ≥ 90mmHg (Hội Tim mạch Hoa Kỳ coi huyết áp ≥130/80mmHg là tăng huyết áp).

Lý do bệnh cao huyết áp rất nguy hiểm là vì nó gây nhiều áp lực cho tim và các mạch máu trong nhiều năm mà người bệnh không hề hay biết. Huyết áp tăng cao là căn nguyên của nhiều biến chứng tim mạch nghiêm trọng như: Tai biến mạch máu não, suy tim, bệnh mạch vành, nhồi máu cơ tim.

3 Sự Thật Thú Vị Về Bệnh Cao Huyết Áp Mà Ít Người Biết

1. Bệnh cao huyết áp được gọi là "kẻ giết người thầm lặng". Đúng như tên gọi mà nhiều nhà khoa học đã đặt cho căn bệnh: bệnh cao huyết áp là "kẻ giết người thầm lặng", những triệu chứng của bệnh đều không rõ ràng và hầu hết không xảy ra cho đến khi bệnh đã tiến triển đến giai đoạn rất nghiêm trọng. Nhiều người sống với bệnh cao huyết áp trong 10–20 năm mà không hề biết cho đến khi xuất hiện biến chứng đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.

2. Chế độ ăn DASH có thể giảm huyết áp mạnh như thuốc. (viết tắt của Dietary Approaches to Stop Hypertension) là chế độ ăn uống lành mạnh được thiết kế nhằm hỗ trợ điều trị và phòng ngừa tăng huyết áp. Thử nghiệm lâm sàng cho thấy chế độ ăn DASH giảm huyết áp tâm thu từ 1–13 mm Hg và huyết áp tâm trương từ 1–10 mm Hg — hiệu quả tương đương với thuốc hạ áp thế hệ đầu tiên. Điều này có nghĩa là nhiều trường hợp bệnh cao huyết áp nhẹ có thể kiểm soát hoàn toàn bằng thay đổi chế độ ăn mà không cần dùng thuốc.

3. Việt Nam có hơn 17 triệu người mắc bệnh cao huyết áp. Việt Nam hiện có hơn 17 triệu người bị tăng huyết áp, chiếm hơn 26% dân số. Con số này còn tiếp tục tăng do lối sống ít vận động, chế độ ăn mặn và căng thẳng — đặc biệt ở người trẻ dưới 40 tuổi.

Dấu hiệu nhận biết sớm bệnh cao huyết áp

Đây là vấn đề khó khăn nhất với bệnh cao huyết áp: hầu hết người bệnh không có triệu chứng rõ ràng ở giai đoạn đầu. Đa phần các triệu chứng của bệnh cao huyết áp đều khá mờ nhạt. Trên thực tế, hầu hết các bệnh nhân tăng huyết áp đều không thể nhận thấy bất kỳ một dấu hiệu hoặc triệu chứng rõ ràng nào, mặc dù bệnh đã tiến triển khá nghiêm trọng. Tuy nhiên, một số người có thể gặp các dấu hiệu mơ hồ sau:

- Đau đầu khu trú ở vùng gáy hoặc thái dương: Đặc biệt khi thức dậy vào buổi sáng

- Chóng mặt, hoa mắt: Xuất hiện khi đứng dậy đột ngột hoặc hoạt động mạnh

- Khó thở nhẹ: Đặc biệt khi leo cầu thang hoặc đi bộ nhanh

- Chảy máu cam: Hiếm gặp hơn nhưng là dấu hiệu cảnh báo nghiêm trọng

- Hồi hộp, tim đập nhanh: Dù không vận động mạnh

- Mờ mắt, nhìn đôi: Do huyết áp cao ảnh hưởng đến võng mạc

=>Điều quan trọng cần nhớ: Cách duy nhất để biết chắc chắn bạn có bệnh cao huyết áp hay không là đo huyết áp thường xuyên. Không nên tự chẩn đoán dựa trên triệu chứng vì nhiều người có huyết áp rất cao nhưng hoàn toàn không có triệu chứng gì.

Bệnh cao huyết áp có chữa dứt điểm được không?

Đây là câu hỏi mà hầu hết người bệnh cao huyết áp đều thắc mắc. Câu trả lời phụ thuộc vào loại bệnh cao huyết áp bạn mắc phải. Tăng huyết áp được chia làm hai thể: tăng huyết áp tiên phát (tăng huyết áp vô căn) và tăng huyết áp thứ phát (tăng huyết áp có nguyên nhân).

Bệnh cao huyết áp thứ phát: có thể chữa khỏi hoàn toàn

Bệnh cao huyết áp thứ phát chiếm khoảng 10% tổng số ca, do các nguyên nhân cụ thể có thể điều trị được:

- Bệnh thận (viêm cầu thận, hẹp động mạch thận, suy thận)

- Rối loạn nội tiết (cường giáp, u tuyến thượng thận)

- Thuốc (corticoid, thuốc tránh thai, thuốc kháng viêm)

- Ngưng thở khi ngủ

Nếu điều trị khỏi nguyên nhân gốc, bệnh cao huyết áp thứ phát có thể biến mất hoàn toàn. Ví dụ: phẫu thuật u tuyến thượng thận, điều trị khỏi cường giáp, hoặc ngừng thuốc gây tăng huyết áp có thể giúp huyết áp trở về bình thường vĩnh viễn.

Bệnh cao huyết áp tiên phát: Không chữa khỏi nhưng kiểm soát được tốt

Tăng huyết áp vô căn là thể tăng huyết áp thường gặp nhất, chiếm 90% và không xác định được nguyên nhân gây tăng huyết áp.

Bệnh cao huyết áp tiên phát không có nguyên nhân cụ thể mà do tổng hợp nhiều yếu tố: di truyền, lối sống, tuổi tác, chế độ ăn mặn. Loại này không thể chữa khỏi hoàn toàn — bạn sẽ phải kiểm soát huyết áp suốt đời bằng thuốc và thay đổi lối sống.

Tuy nhiên, đây không phải tin xấu. Với sự tuân thủ điều trị đúng cách, người mắc bệnh cao huyết áp tiên phát vẫn có thể sống lâu, sống khỏe và tránh được các biến chứng nguy hiểm. Nhiều người sau khi giảm cân, tập thể dục và ăn uống lành mạnh đã giảm được liều thuốc hoặc thậm chí ngừng được thuốc trong một thời gian dài.

Khi nào cần đến bác sĩ ngay?

- Huyết áp trên 180/120 mmHg (cơn tăng huyết áp cấp)

- Đau ngực dữ dội kèm khó thở

- Đau đầu dữ dội đột ngột

- Nhìn mờ hoặc mất thị lực đột ngột

- Yếu nửa người, méo miệng, nói khó (nghi ngờ đột quỵ)

- Buồn nôn, nôn dữ dội không rõ nguyên nhân

Những điều cần tránh khi mắc bệnh cao huyết áp

- Muối ăn và thực phẩm chế biến sẵn: Muối ăn chứa nhiều Natri và đây là thủ phạm gây tăng huyết áp. Ngay cả việc giảm một chút natri trong chế độ ăn cũng có thể cải thiện sức khỏe tim mạch và huyết áp. Tác động của natri đối với huyết áp khác nhau giữa các nhóm người. Nói chung, hãy giới hạn natri ở mức 2.300 mg mỗi ngày hoặc ít hơn. Nhưng với hầu hết người lớn, lý tưởng là giới hạn natri ở mức 1.500 mg mỗi ngày hoặc ít hơn. Làm như vậy có thể giảm huyết áp cao khoảng 5 đến 6 mm Hg.

- Thực phẩm cần hạn chế: nước mắm, muối mặn, đồ hộp, xúc xích, thịt xông khói, mì gói, snack mặn, nước tương.
Rượu bia và thuốc lá: Rượu làm tăng huyết áp ngay lập tức và gây tổn thương tim mạch lâu dài. Thuốc lá làm cứng động mạch và tăng nguy cơ đột quỵ, nhồi máu cơ tim gấp nhiều lần ở người mắc bệnh cao huyết áp.

- Căng thẳng mãn tính: Stress kéo dài khiến cơ thể tiết adrenaline và cortisol — hai hormone làm co mạch máu và tăng huyết áp. Người mắc bệnh cao huyết áp cần học cách giảm căng thẳng qua thiền định, yoga, hoặc các sở thích giải trí.

- Ăn no quá mức và béo phì: Thừa cân, béo phì làm tim phải bơm máu nhiều hơn và gây tăng huyết áp. Giảm 5–10% trọng lượng cơ thể có thể giảm huyết áp đáng kể ở người thừa cân.

- Thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs): Ibuprofen, diclofenac và các thuốc giảm đau kháng viêm phổ biến có thể làm tăng huyết áp. Người mắc bệnh cao huyết áp nên hỏi bác sĩ trước khi dùng.

- Thiếu ngủ: Ngủ ít hơn 6 tiếng mỗi đêm liên tục là yếu tố nguy cơ tăng huyết áp. Cơ thể cần ngủ đủ để điều hòa hệ thần kinh giao cảm và phó giao cảm.

Làm thế nào để huyết áp thuyên giảm tại nhà?

Nếu bạn mắc bệnh cao huyết áp nhẹ hoặc vừa, những thay đổi lối sống sau đây có thể giảm huyết áp hiệu quả — thậm chí tránh được việc phải dùng thuốc:

1. Áp dụng chế độ ăn DASH

DASH là viết tắt của Dietary Approaches to Stop Hypertension (Phương pháp Ăn uống để Ngăn chặn Tăng Huyết áp). Chế độ ăn DASH là kế hoạch ăn uống lành mạnh được thiết kế để giúp ngăn ngừa hoặc điều trị huyết áp cao, còn gọi là tăng huyết áp. Nó cũng có thể giúp giảm cholesterol liên quan đến bệnh tim, được gọi là cholesterol lipoprotein mật độ thấp (LDL). Nguyên tắc cơ bản của DASH:

- Ăn nhiều rau củ, trái cây (4–5 khẩu phần mỗi ngày)

- Chọn ngũ cốc nguyên hạt thay vì tinh bột trắng

- Sữa ít béo hoặc không béo

- Thịt nạc, cá, gia cầm (hạn chế thịt đỏ)

- Hạt, đậu, hạt khô

- Hạn chế đường, đồ ngọt, thức ăn nhiều dầu mỡ

Chế độ ăn DASH giảm huyết áp tâm thu 6 mm Hg và huyết áp tâm trương 3 mm Hg ở bệnh nhân có huyết áp cao bình thường (trước đây gọi là "tiền tăng huyết áp"). Những người mắc bệnh cao huyết áp giảm lần lượt 11 và 6 mm Hg.

2. Tăng cường Kali từ thực phẩm

Kali trong chế độ ăn có thể làm giảm tác động của muối ăn và natri đối với huyết áp. Nhà sản xuất thực phẩm thường thêm natri vào thực phẩm chế biến để tạo vị mặn. Cố gắng nạp 3.500 đến 5.000 mg kali mỗi ngày. Nó có thể giảm huyết áp từ 4 đến 5 mm Hg.

Thực phẩm giàu kali: chuối, khoai lang, bơ, rau bina, cà chua, đậu, cam, dưa hấu, sữa ít béo.

3. Tập thể dục đều đặn

Vận động ít nhất 150 phút mỗi tuần (30 phút x 5 ngày) với cường độ trung bình như đi bộ nhanh, bơi lội, đạp xe. Tập thể dục giúp tim mạnh hơn, bơm máu hiệu quả hơn và giảm áp lực lên động mạch — giảm huyết áp khoảng 5–8 mm Hg.

4. Duy trì cân nặng hợp lý

Nếu bạn thừa cân, giảm chỉ 5 kg có thể giảm huyết áp đáng kể. Chỉ số BMI lý tưởng nên ở mức 18,5–24,9. Đặc biệt chú ý đến vòng bụng — nam giới nên dưới 90cm, nữ giới dưới 80cm.

5. Giảm căng thẳng chủ động

Thực hành kỹ thuật thở sâu 10 phút mỗi ngày, thiền định mindfulness, hoặc yoga. Nghiên cứu cho thấy giảm stress mạn tính có thể giảm huyết áp 5–10 mm Hg ở một số người.

6. Ngủ đủ giấc chất lượng

Ngủ 7–8 tiếng mỗi đêm, đúng giờ giấc. Người bị ngưng thở khi ngủ nên điều trị ngay vì tình trạng này làm tăng huyết áp nghiêm trọng.

Cách đo huyết áp đúng tại nhà

Bạn có thể tự kiểm tra huyết áp bằng máy đo huyết áp được bán ở một số cửa hàng và hiệu thuốc. Tuy nhiên, độ chính xác của những chiếc máy này phụ thuộc vào một số yếu tố, chẳng hạn như kích thước vòng bít chính xác và việc sử dụng máy đúng cách. Bạn có thể tham khảo cách đo huyết áp đúng được khuyến cáo bởi Bộ Y tế:

Bước 1: Nghỉ ngơi ít nhất 5-10 phút trong phòng yên tĩnh. Lưu ý, không sử dụng chất kích thích trước 2 giờ.

Bước 2: Đảm bảo tư thế chuẩn ngồi tựa vào ghế, tay duỗi trên bàn, nếp gấp khuỷu ngang tim, hai chân chạm đất.
Ngoài ra bạn còn cần lưu ý thêm: 

- Đo huyết áp 2 lần trong một lần đo, cách nhau 1–2 phút, lấy kết quả trung bình

- Đo cùng giờ mỗi ngày để so sánh chính xác

- Ghi chép lại kết quả để mang cho bác sĩ xem

- Vòng bít phải vừa tay — không quá chật hoặc quá lỏng

Cố vấn chuyên môn: Thạc sĩ, Bác sĩ Bùi Việt Thành

Phòng Kế hoạch Tổng hợp, Khoa Khám bệnh và điều trị theo yêu cầu

Bệnh viện Châm cứ Trung Ương