Những việc bạn cần tránh khi tự chữa bong gân tại nhà

Bong gân là một trong những chấn thương cơ xương khớp phổ biến nhất trong cuộc sống hàng ngày, do dây chằng bị căng hoặc rách từ lực bên ngoài. Vị trí bong gân thường gặp là khớp cổ chân, cổ tay và khớp gối.

Hiểu rõ về tình trạng này và các phương pháp điều trị, đặc biệt là liệu pháp châm cứu từ y học cổ truyền, sẽ giúp bạn xử lý chấn thương hiệu quả và phòng ngừa biến chứng.

Các cấp độ bong gân

- Độ I (nhẹ): Dây chằng bị căng hoặc rách một phần nhỏ, đau và sưng nhẹ, khớp vẫn vững, có thể vận động nhẹ nhàng
- Độ II (vừa): Dây chằng rách không hoàn toàn, đau và sưng vừa phải, bầm tím rõ rệt, khớp có thể mất vững nếu vận động
- Độ III (nặng): Đứt hoàn toàn dây chằng , đau và sưng dữ dội, bầm tím lan rộng, khớp mất vững hoàn toàn

Những sai lầm cần tránh khi sơ cứu và tự chữa bong gân

Việc sơ cứu sai cách có thể khiến tình trạng bong gân trở nên nghiêm trọng hơn và để lại nhiều biến chứng lâu dài. Dưới đây là những sai lầm phổ biến mà bạn cần tránh:

Chườm nóng hoặc xoa bóp ngay sau chấn thương

Đây là sai lầm cực kỳ phổ biến và nguy hiểm. Nhiều người có thói quen xoa dầu nóng, rượu thuốc, cao hoặc chườm nóng ngay sau khi bị bong gân với hy vọng giảm đau nhanh. Tuy nhiên, phương pháp này hoàn toàn sai và có hại.

Trong 48-72 giờ đầu sau chấn thương, vùng bị tổn thương đang có phản ứng viêm cấp tính với tình trạng chảy máu trong mô. Việc chườm nóng hoặc xoa bóp mạnh sẽ làm giãn mạch máu, tăng lưu lượng máu đến vùng tổn thương, khiến sưng và đau tăng lên đáng kể. Điều này không những không giúp mau khỏi mà còn làm nặng thêm tổn thương dây chằng và các mô xung quanh.

Đắp lá thuốc hoặc các bài thuốc dân gian

Theo quan niệm dân gian, nhiều người thường đắp lá nóng (lá lốt, lá trầu không, lá thuốc nam...) lên vùng bong gân với mong muốn làm tan máu tụ. Tuy nhiên, cách làm này tiềm ẩn nhiều nguy cơ:

Mỗi loại lá có thành phần dược liệu khác nhau, không phải ai cũng hiểu rõ tác dụng và chống chỉ định

• Nhiệt độ từ lá nóng tương tự như chườm nóng, sẽ làm tăng sưng
• Nguy cơ gây kích ứng da, dị ứng, loét da
• Nguy cơ nhiễm trùng vùng tổn thương nếu da bị trầy xước
• Có trường hợp phải đối mặt với biến chứng hoại tử mô, cứng khớp, thậm chí phải cắt bỏ chi

Tiếp tục vận động mà không nghỉ ngơ

Nhiều người nghĩ rằng bong gân là chấn thương nhẹ nên vẫn tiếp tục vận động bình thường hoặc cố gắng "tập cho quen đau". Đây là sai lầm lớn có thể dẫn đến:

• Dây chằng bị rách thêm, chuyển từ bong gân nhẹ sang nặng
• Đau dây chằng mạn tính kéo dài
• Mất vững khớp vĩnh viễn
• Tăng nguy cơ bong gân tái phát ở cùng vị trí

Sau khi bị bong gân, vùng tổn thương cần được nghỉ ngơi hoàn toàn trong 48-72 giờ đầu tiên. Chỉ khi cơn đau và sưng giảm, bạn mới nên bắt đầu vận động nhẹ nhàng theo hướng dẫn của bác sĩ.

Băng ép quá chặt

Mặc dù băng ép là một phần quan trọng của sơ cứu bong gân, nhưng băng quá chặt sẽ làm cản trở tuần hoàn máu đến chi bị thương từ đó gây tê, tái vùng đầu chi không có lượng máu đủ dẫn đến tổn thương các mô mềm, đau nhức và bầm tím

Dấu hiệu băng quá chặt bao gồm: vùng dưới băng tái xanh, tê bì, đau nhiều hơn, sưng tăng ở phần xa băng. Băng nên vừa đủ khít để cố định nhẹ nhàng, không lỏng lẻo nhưng cũng không quá chặt.

Chủ quan không đi khám bác sĩ

Nhiều người cho rằng bong gân sẽ tự khỏi nên không cần đến bác sĩ, đặc biệt với bong gân có vẻ nhẹ. Tuy nhiên, tự điều trị tại nhà có nhiều rủi ro. Bạn nên đến cơ sở y tế ngay nếu:

• Đau dữ dội, không thể đặt trọng lượng lên chi bị thương
• Sưng và bầm tím nhanh chóng lan rộng
• Khớp biến dạng rõ rệt
• Cảm giác tê hoặc lạnh ở vùng dưới chỗ bị thương
• Triệu chứng không cải thiện sau 48 giờ tự xử trí tại nhà

Sử dụng thuốc giảm đau bừa bãi

Một số người có xu hướng dùng thuốc giảm đau không kiểm soát khi bị bong gân. Cần lưu ý:

Không nên dùng Aspirin vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu
Các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) cần dùng đúng liều và có thể gây tác dụng phụ dạ dày
Nếu đau quá mức, dùng các thuốc giảm đau không đỡ, cần tham khảo ý kiến bác sĩ

Nắn chỉnh hoặc "bẻ" khớp tự ý

Khi thấy khớp có vẻ lệch hoặc nghe theo lời khuyên dân gian, một số người cố gắng nắn hoặc bẻ khớp về vị trí. Đây là hành động cực kỳ nguy hiểm có thể:

• Làm đứt hoàn toàn dây chằng
• Gây gãy xương
• Tổn thương mạch máu và dây thần kinh
• Biến bong gân thành trật khớp

Chỉ các bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia nắn chỉnh được đào tạo bài bản mới có thể thực hiện các thủ thuật này một cách an toàn.

Biến chứng nếu không điều trị đúng cách

• Đau khớp mạn tính kéo dài hàng tháng, thậm chí hàng năm mỗi khi thay đổi thời tiết hoặc vận động nhiều
• Mất vững khớp mạn tính khiến khớp trở nên "lỏng lẻo" và dễ bị bong gân tái phát chỉ với những chấn thương nhẹ mà trước đây khớp vẫn chịu đựng được.
• Cứng khớp, hạn chế vận động: dây chằng không lành đúng cách sẽ tạo ra các mô sẹo cứng, giảm độ linh hoạt của khớp và khiến bạn khó khăn trong việc thực hiện các động tác đơn giản như bước lên xuống cầu thang hay ngồi xổm
• Viêm khớp và thoái hóa khớp sớm: Các tổn thương dây chằng không được điều trị còn là yếu tố nguy cơ kể cả ở người trẻ tuổi

Vậy tôi cần làm gì để tự chữa bong gân an toàn?

Việc sơ cứu đúng cách ngay sau chấn thương rất quan trọng để giảm đau, hạn chế sưng và đẩy nhanh quá trình hồi phục. Nguyên tắc RICE được y học hiện đại khuyến nghị:

+ R -Rest (Nghỉ ngơi): Tránh vận động và tạo áp lực lên khớp bị thương. Có thể dùng nạng để hỗ trợ di chuyển nếu bong gân ở chi dưới.

+ I - Ice (Chườm lạnh): Áp túi đá hoặc nước lạnh được bọc trong khăn lên vùng tổn thương trong 15-20 phút, lặp lại mỗi 2-3 giờ trong 48 giờ đầu. Chườm lạnh giúp co mạch máu, giảm chảy máu trong và hạn chế sưng phù.

+ C - Compression (Băng ép): Dùng băng thun băng nhẹ nhàng quanh khớp để cố định và giảm sưng, tránh băng quá chặt gây cản trở tuần hoàn máu.

+ E - Elevation (Nâng cao): Kê cao chi bị thương lên trên mức tim để giúp máu lưu thông tốt hơn và giảm phù nề.

Tham khảo phương pháp điều trị bong gân tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương

Theo y học cổ truyền, khi bị bong gân, khí huyết bị ứ trệ tại vùng tổn thương, gây ra đau đớn và sưng tấy. Châm cứu giúp thông kinh lạc, điều hòa khí huyết, từ đó giảm đau và đẩy nhanh quá trình lành thương. Nghiên cứu hiện đại cho thấy châm cứu có thể giảm đau bằng cách kích hoạt các huyệt vị và truyền tín hiệu điều hòa các yếu tố viêm đến tủy sống và não.

Lựa chọn huyệt vị: Các huyệt thường được sử dụng bao gồm các huyệt có tác dụng thông kinh hoạt huyết, giảm đau chống sưng. Việc lựa chọn huyệt cụ thể phụ thuộc vào vị trí và mức độ bong gân.

Kết hợp liệu pháp: Châm cứu thường được kết hợp với các phương pháp khác như bấm huyệt, nắn chỉnh, giác hơi để tăng hiệu quả điều trị.

Các phương pháp điều trị bong gân khác tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương

Ngoài châm cứu, bong gân còn có thể được điều trị bằng nhiều phương pháp khác:

• Thuốc giảm đau kháng viêm: Các thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs) giúp giảm đau và sưng trong các trường hợp đau vừa và nặng
• Vật lý trị liệu: Bao gồm các bài tập phục hồi chức năng giúp cải thiện tầm vận động, tăng sức mạnh cơ và ổn định khớp. Liệu pháp này đặc biệt quan trọng để phòng ngừa biến chứng mạn tính.
• Các phương pháp y học cổ truyền khác: Bấm huyệt, giác hơi, nắn chỉnh đều có thể hỗ trợ quá trình hồi phục khi được chỉ định đúng giai đoạn.
• Phẫu thuật: Chỉ cần thiết trong trường hợp dây chằng đứt, rách

Phòng ngừa bong gân

• Khởi động kỹ càng trước khi tập luyện hoặc chơi thể thao
• Luyện tập các bài tập tăng cường sức mạnh và độ linh hoạt cho cơ quanh khớp
• Đi giày phù hợp, có đế chống trượt tốt
• Tránh vận động trên mặt đất không bằng phẳng
• Tăng cường cân bằng thông qua các bài tập chuyên biệt
• Không vội trở lại vận động mạnh sau khi mới khỏi bong gân

Bong gân là chấn thương phổ biến nhưng không nên chủ quan. Xử trí đúng cách ngay từ đầu và lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp sẽ giúp bạn hồi phục nhanh chóng và tránh biến chứng.

Cố vấn chuyên môn: Thạc sĩ, Bác sĩ Bùi Việt Thành

Phòng Kế hoạch Tổng hợp, Khoa Khám bệnh và điều trị theo yêu cầu

Bệnh viện Châm cứ Trung Ương