Nắm rõ dấu hiệu trẻ bị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) và hướng điều trị không dùng thuốc

Khi con bạn không thể ngồi yên, luôn động đậy không ngừng, khó tập trung học tập và thường xuyên bị nhắc nhở vì hành vi bốc đồng, bạn có thể băn khoăn liệu đây có phải là dấu hiệu của rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) hay không. Trong bài viết sau đây, chúng tôi sẽ giới thiệu cụ thể.

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là gì?

Rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) là một rối loạn phát triển thần kinh phổ biến ở trẻ em, đặc trưng bởi ba nhóm triệu chứng chính: giảm chú ý, tăng động và bốc đồng. Đây không phải là hậu quả của cách nuôi dạy con không tốt hay sự lười biếng của trẻ, mà là một tình trạng y tế có cơ sở sinh học.

Não bộ của trẻ ADHD hoạt động khác biệt so với trẻ bình thường, đặc biệt ở các vùng não liên quan đến chú ý, kiểm soát hành vi và chức năng điều hành. Các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine và norepinephrine không được điều hòa đúng cách, ảnh hưởng đến khả năng tập trung, kiểm soát cảm xúc và hành vi của trẻ.

ADHD có thể chia thành ba nhóm chính: nhóm giảm chú ý(trẻ mơ màng, khó tập trung nhưng không quá hiếu động), nhóm tăng động - bốc đồng(trẻ không ngồi yên, hành động thiếu suy nghĩ), và nhóm hỗn hợp (có cả hai nhóm triệu chứng trên).

Theo thống kê, khoảng 5-10% trẻ em trên thế giới bị ADHD, với tỷ lệ nam cao gấp 2-3 lần nữ. Tại Việt Nam, số lượng trẻ được chẩn đoán ADHD ngày càng tăng khi cha mẹ và giáo viên có nhận thức tốt hơn về vấn đề này.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Mặc dù nguyên nhân chính xác của ADHD vẫn đang được nghiên cứu, các chuyên gia cho rằng đây là kết quả của nhiều yếu tố phối hợp, không phải do một nguyên nhân đơn lẻ.

Yếu tố di truyền đóng vai trò quan trọng. Nếu cha mẹ hoặc anh chị em ruột có ADHD, nguy cơ trẻ bị ADHD tăng cao. Nghiên cứu về gen cho thấy có nhiều biến thể gen liên quan đến ADHD, đặc biệt các gen điều hòa dopamine và các chất dẫn truyền thần kinh khác.

Yếu tố thai kỳ và chu sinh cũng ảnh hưởng đáng kể. Trẻ sinh non, cân nặng thấp khi sinh, hoặc bị thiếu oxy khi sinh có nguy cơ cao hơn. Mẹ hút thuốc, uống rượu, sử dụng ma túy trong thai kỳ làm tăng nguy cơ ADHD ở con. Tiếp xúc với chất độc hại như chì, thủy ngân trong giai đoạn đầu đời cũng là yếu tố nguy cơ.

Yếu tố môi trường như stress gia đình kéo dài, thiếu sự quan tâm chăm sóc, môi trường sống hỗn loạn có thể làm nặng thêm các triệu chứng ADHD, mặc dù không phải là nguyên nhân trực tiếp. Chế độ ăn nghèo dinh dưỡng, thiếu các chất vi lượng cần thiết, và lối sống thiếu vận động cũng ảnh hưởng đến khả năng tập trung của trẻ.

Quan trọng phụ huynh cần hiểu rằng ADHD không do xem TV nhiều, chơi game, hoặc ăn quá nhiều đường như nhiều người vẫn nghĩ. Những yếu tố này có thể làm tình trạng xấu đi nhưng không phải nguyên nhân gây bệnh.

Dấu hiệu nhận biết trẻ tăng động

Triệu chứng theo nhóm giảm chú ý

Trẻ có vấn đề về chú ý thường gặp khó khăn trong việc duy trì sự tập trung vào một nhiệm vụ, đặc biệt là những nhiệm vụ đòi hỏi nỗ lực tinh thần liên tục. Các biểu hiện cụ thể:

• Không chú ý đến chi tiết, hay mắc lỗi bất cẩn trong bài tập
• Khó duy trì chú ý trong học tập hoặc khi chơi
• Dường như không lắng nghe khi được nói chuyện trực tiếpKhông làm theo hướng dẫn hoặc không hoàn thành nhiệm vụ
• Khó tổ chức các hoạt động và nhiệm vụ
• Tránh né các công việc đòi hỏi nỗ lực tinh thần kéo dài
• Hay đánh mất đồ dùng cần thiết (sách vở, bút, đồ chơi)
• Dễ bị phân tâm bởi những kích thích bên ngoài
• Hay quên trong các hoạt động hàng ngày

Điều quan trọng là các triệu chứng này phải xuất hiện thường xuyên và nghiêm trọng hơn so với trẻ cùng lứa tuổi. Một đứa trẻ đôi khi quên sách vở là bình thường, nhưng nếu điều này xảy ra liên tục và ảnh hưởng đến học tập thì cần được chú ý.

Triệu chứng theo nhóm tăng động

Tăng động thể hiện qua việc trẻ không thể ngồi yên, luôn động đậy không ngừng ngay cả khi không phù hợp với hoàn cảnh. Biểu hiện điển hình:

• Hay cựa quậy, bồn chồn khi ngồi
• Rời chỗ ngồi trong lớp hoặc các tình huống cần ngồi yên
• Chạy nhảy, trèo leo quá mức ở những nơi không phù hợp
• Không thể chơi hoặc tham gia hoạt động yên tĩnh
• "Luôn luôn di chuyển" như được gắn một động cơ
• Nói quá nhiều, không ngừng

Trẻ tăng động có thể khiến phụ huynh và giáo viên mệt mỏi vì cần giám sát liên tục. Tuy nhiên, đây không phải là hành vi cố ý làm khó hay bướng bỉnh - trẻ thực sự không kiểm soát được nhu cầu vận động của mình.

Triệu chứng theo nhóm bốc đồng

Bốc đồng là việc hành động không suy nghĩ, thiếu kiểm soát, gây ra nhiều hậu quả tiêu cực trong quan hệ xã hội và học tập. Các hành vi bốc đồng:

• Đưa ra câu trả lời trước khi câu hỏi được nói hết
• Khó chờ đợi đến lượt mình
• Thường xuyên làm gián đoạn hoặc xen vào hoạt động của người khác
• Hành động mà không nghĩ đến hậu quả
• Khó kiểm soát cảm xúc, dễ nổi cơn giận
• Gặp khó khăn trong việc chơi với bạn bè do không biết chờ đợi

Trẻ bốc đồng thường gặp vấn đề trong quan hệ bạn bè vì hành vi xen ngang, không biết chờ đợi làm bạn bè khó chịu. Điều này có thể dẫn đến cảm giác cô đơn và giảm lòng tự trọng ở trẻ.

Các vấn đề kèm theo

Học tập kém do không tập trung và không hoàn thành bài tập dù có trí thông minh bình thường hoặc cao. Nhiều trẻ ADHD bị hiểu lầm là lười học hoặc không thông minh, trong khi vấn đề thực sự nằm ở khả năng duy trì chú ý.

Rối loạn giấc ngủ như khó đi vào giấc ngủ, ngủ không sâu giấc, thức giấc nhiều lần trong đêm. Thiếu ngủ lại làm trầm trọng thêm các triệu chứng ADHD, tạo thành vòng luẩn quẩn.

Vấn đề cảm xúc và hành vi bao gồm lo âu, trầm cảm, rối loạn thách thức chống đối, hoặc rối loạn hành vi. Trẻ ADHD có nguy cơ cao bị các rối loạn tâm lý kèm theo, cần được đánh giá và điều trị đồng thời.

Khó khăn trong kỹ năng xã hội do không đọc được tín hiệu xã hội, nói quá nhiều, xen ngang, gây khó chịu cho người khác. Điều này ảnh hưởng đến khả năng tạo và duy trì tình bạn.

Khi phát hiện các biểu hiện đáng ngờ, bố mẹ hoặc người nhà của trẻ nên đưa trẻ đến cơ sở khám chữa bệnh được cấp phép để đánh giá chính xác. Tuyệt đối không tự ý chẩn đoán và điều trị

Phương pháp điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) bằng châm cứu

Tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, chúng tôi đã điều trị ADHD cho nhiều trẻ thành công bằng châm cứu và các phương pháp không dùng thuốc, mang lại kết quả tích cực mà không gây tác dụng phụ như thuốc kích thích thần kinh.

Cơ chế hoạt động của châm cứu

Châm cứu hoạt động dựa trên nguyên lý điều hòa khí huyết và cân bằng âm dương trong cơ thể. Theo y học cổ truyền, trẻ ADHD thường có tình trạng mất cân bằng giữa các tạng phủ, đặc biệt là tâm, can và tỳ, dẫn đến thần trí không ổn định.

Từ góc độ y học hiện đại, châm cứu tác động lên hệ thần kinh trung ương, điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh như dopamine, serotonin, và norepinephrine - những chất hóa học não bộ quan trọng trong ADHD. Khi kim châm kích thích các huyệt đạo cụ thể, nó gửi tín hiệu đến não, kích hoạt các vùng não liên quan đến chú ý, kiểm soát hành vi và điều hòa cảm xúc.

Nghiên cứu hình ảnh não cho thấy châm cứu có thể làm tăng lưu lượng máu đến vỏ não trước trán - vùng não chịu trách nhiệm về chức năng điều hành, lập kế hoạch và kiểm soát xung động, thường hoạt động kém ở trẻ ADHD. Châm cứu cũng giúp giảm viêm thần kinh và stress oxy hóa, bảo vệ tế bào thần kinh.

Quy trình điều trị châm cứu cho trẻ ADHD

Buổi đầu tiên là buổi thăm khám và tư vấn. Bác sĩ sẽ khám lâm sàng theo cả y học hiện đại và y học cổ truyền, đánh giá mạch, lưỡi, tình trạng thể chất và tinh thần của trẻ. Dựa trên đó, bác sĩ xác định thể trạng và lập kế hoạch điều trị cá nhân hóa.

Đối với trẻ em, chúng tôi sử dụng kim châm nhỏ, mảnh, chất lượng cao, vô trùng một lần dùng. Kỹ thuật châm cũng được điều chỉnh cho phù hợp - châm nông, nhẹ nhàng, thời gian lưu kim ngắn hơn so với người lớn. Nhiều trẻ ban đầu lo sợ nhưng sau khi trải nghiệm nhận ra không đau như tưởng tượng.

Mỗi buổi điều trị kéo dài khoảng 20-30 phút, tùy khả năng hợp tác của trẻ. Thời gian lưu kim thường từ 15-20 phút. Trong quá trình điều trị, phụ huynh có thể ở cạnh trẻ, giúp trẻ cảm thấy an tâm. Chúng tôi thường cho trẻ nghe nhạc nhẹ nhàng hoặc xem hình ảnh thoải mái để giảm lo âu.

Liệu trình điều trị thường kéo dài 2-3 tháng, với tần suất 2-3 lần mỗi tuần trong giai đoạn đầu, sau đó giảm xuống 1-2 lần/tuần khi tình trạng cải thiện. Mỗi trẻ có đáp ứng khác nhau - một số trẻ có tiến triển rõ rệt sau vài tuần, trong khi trẻ khác cần thời gian dài hơn.

Kết quả lâm sàng

Theo kinh nghiệm tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, phần lớn trẻ ADHD được điều trị châm cứu đều có cải thiện đáng kể về các triệu chứng. Những cải thiện thường có:

• Tăng khả năng tập trung: Trẻ có thể ngồi làm bài tập lâu hơn, ít bị phân tâm
• Giảm tăng động: Trẻ bớt cựa quậy, có thể ngồi yên trong thời gian hợp lý
• Kiểm soát xung động tốt hơn: Trẻ học được chờ đợi, ít hành động bốc đồng
• Cải thiện giấc ngủ: Dễ đi vào giấc ngủ hơn, ngủ sâu giấc hơn
• Ổn định cảm xúc: Ít nổi giận, kiểm soát cảm xúc tốt hơn
• Cải thiện thành tích học tập: Do tập trung tốt hơn, trẻ học tập tiến bộ
• Tăng kỹ năng xã hội: Trẻ hòa nhập tốt hơn với bạn bè

Một lợi thế lớn của châm cứu mặc dù chậm hơn nhưng không gây tác dụng phụ như mất ngủ, mất cảm giác ngon miệng, chậm lớn - những tác dụng phụ thường gặp của thuốc kích thích thần kinh như methylphenidate (Ritalin, Concerta) và amphetamine (Adderall)

Điện châm

Dòng điện nhỏ được truyền qua kim châm, tăng cường hiệu quả điều trị. Điện châm có tác dụng mạnh hơn trong việc điều hòa chất dẫn truyền thần kinh và kích hoạt các vùng não cụ thể. Tần số và cường độ điện được điều chỉnh phù hợp với từng trẻ.

Nhiều nghiên cứu cho thấy điện châm có hiệu quả tốt trong điều trị các rối loạn thần kinh phát triển ở trẻ em.Trẻ thường không cảm thấy đau mà chỉ có cảm giác châm chích nhẹ, thậm chí nhiều trẻ thích cảm giác này. Điện châm đặc biệt hiệu quả với trẻ có triệu chứng nặng hoặc không đáp ứng tốt với châm cứu đơn thuần.

Các phương pháp y học cổ truyền bổ trợ

Xoa bóp bấm huyệt

Phụ huynh có thể học các kỹ thuật bấm huyệt đơn giản để thực hiện tại nhà, hỗ trợ điều trị giữa các buổi châm. Bấm nhẹ nhàng các huyệt Thần môn, Nội quan, Bách hội mỗi ngày 5-10 phút giúp trẻ thư giãn, cải thiện giấc ngủ và tăng khả năng tập trung.

Xoa bóp nhẹ nhàng cũng có tác dụng tốt. Xoa đầu, gáy, lưng trẻ trước khi ngủ giúp trẻ thư giãn, dễ đi vào giấc ngủ. Đây cũng là thời gian gần gũi quý báu giữa cha mẹ và con, tạo cảm giác an toàn cho trẻ.

Kết hợp với các can thiệp khác

Để đạt hiệu quả tối ưu, điều trị châm cứu nên được kết hợp với các phương pháp can thiệp khác.

Can thiệp hành vi

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT) giúp trẻ học cách quản lý hành vi, cảm xúc và phát triển kỹ năng giải quyết vấn đề. Huấn luyện kỹ năng xã hội dạy trẻ cách tương tác phù hợp với bạn bè và người lớn. Kết hợp châm cứu với can thiệp hành vi mang lại kết quả vượt trội so với chỉ dùng một phương pháp đơn lẻ.

Hỗ trợ giáo dục

Làm việc chặt chẽ với nhà trường để tạo môi trường học tập phù hợp. Trẻ ADHD có thể cần chỗ ngồi ở gần giáo viên, thời gian làm bài dài hơn, hoặc được nghỉ giải lao ngắn giữa các tiết học. Giáo viên được đào tạo về ADHD có thể hỗ trợ trẻ hiệu quả hơn.

Vai trò của gia đình

Cha mẹ đóng vai trò then chốt trong quá trình điều trị. Tạo môi trường gia đình có cấu trúc, quy tắc rõ ràng và nhất quán. Khen thưởng hành vi tích cực thay vì chỉ trừng phạt hành vi tiêu cực. Dành thời gian chất lượng với con, tạo kết nối tình cảm mạnh mẽ.

Quan trọng là phải kiên nhẫn và thấu hiểu, ADHD không phải lỗi của trẻ hay của cha mẹ. Tham gia nhóm hỗ trợ dành cho cha mẹ có con ADHD giúp bạn học hỏi kinh nghiệm, chia sẻ khó khăn và nhận được động viên.

Vận động thể chất

Tập thể dục đều đặn có tác dụng tuyệt vời với trẻ ADHD. Vận động giúp giải phóng năng lượng dư thừa, tăng dopamine và norepinephrine trong não, cải thiện tâm trạng và khả năng tập trung. Các môn thể thao phù hợp bao gồm bơi lội, võ thuật (giúp rèn luyện kỷ luật và tập trung), chạy bộ, đạp xe. Cho trẻ vận động ít nhất 30-60 phút mỗi ngày.

Vận động ngoài trời trong thiên nhiên còn có thêm lợi ích giảm stress và cải thiện tâm trạng.

Câu hỏi thường gặp về điều trị rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD) bằng châm cứu

Châm cứu có đau không?

Kim châm rất nhỏ và mảnh, trẻ thường chỉ cảm thấy châm chích nhẹ giống như vết muỗi đốt. Nhiều trẻ sau lần đầu đã không còn sợ và hợp tác tốt.

Bao lâu thì thấy hiệu quả?

Mỗi trẻ khác nhau, nhưng thường sau 4-8 buổi cha mẹ và giáo viên bắt đầu nhận thấy cải thiện. Hiệu quả tối ưu thường đạt được sau 2-3 tháng điều trị đều đặn.

Có cần điều trị suốt đời không?

Không. Sau khi triệu chứng ổn định, có thể giảm dần tần suất và dừng châm. Một số trẻ cần châm duy trì định kỳ, nhưng phần lớn có thể dừng sau khi đạt kết quả mong muốn.

Có an toàn không?

Châm cứu rất an toàn khi thực hiện bởi chuyên gia có chứng chỉ hành nghề. Tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, chúng tôi tuân thủ nghiêm ngặt quy trình vô trùng và an toàn y tế.

Lời khuyên dành cho phụ huynh

Phát hiện con mình có ADHD có thể khiến bạn lo lắng và hoang mang. Tuy nhiên, với sự can thiệp đúng đắn và kịp thời, trẻ ADHD hoàn toàn có thể phát triển tốt, thành công trong học tập và cuộc sống.

Hãy chấp nhận và hiểu con mình. ADHD không phải là lỗi của trẻ - não bộ của các em hoạt động khác biệt. Thay vì chỉ trích, hãy tìm cách hỗ trợ và phát huy điểm mạnh của con. Nhiều người nổi tiếng thành công đều có ADHD - họ thường rất sáng tạo, năng động và có khả năng tư duy độc đáo.

Phụ huynh cần kiên nhẫn với quá trình điều trị, không có "viên thuốc thần kỳ" nào chữa khỏi ADHD ngay lập tức. Cả châm cứu lẫn các phương pháp khác đều cần thời gian. Đừng nản lòng nếu không thấy kết quả ngay - hãy tin tưởng vào quá trình và kiên trì.

Nếu con bạn đang gặp khó khăn với ADHD, đừng ngần ngại tìm kiếm sự giúp đỡ chuyên nghiệp. Hãy đến Bệnh viện Châm cứu Trung ương để được tư vấn chi tiết về phương pháp điều trị phù hợp nhất cho con. Đội ngũ bác sĩ giàu kinh nghiệm của chúng tôi sẵn sàng đồng hành cùng gia đình bạn