Các dạng mắt lác và phương pháp điều trị mắt lác phổ biến hiện nay

Mắt lác không chỉ đơn thuần là vấn đề thẩm mỹ. Khi hai mắt không cùng nhìn một điểm, não bộ nhận được hai hình ảnh khác nhau. Ở trẻ nhỏ, để tránh nhầm lẫn và nhìn đôi, não sẽ học cách bỏ qua hình ảnh từ mắt lác, dẫn đến tình trạng mắt lười (amblyopia) - mất thị lực vĩnh viễn ở mắt đó nếu không được điều trị kịp thời.

Theo MedlinePlus, khoảng một phần ba trẻ em bị mắt lác sẽ phát triển mắt lười, và nếu không điều trị trước 11 tuổi, tình trạng này có thể trở nên vĩnh viễn.

Phân loại mắt lác

Để lựa chọn phương pháp điều trị đúng đắn, việc xác định chính xác loại mắt lác là vô cùng quan trọng. Mắt lác được phân loại theo nhiều cách khác nhau dựa trên hướng lệch của mắt, thời gian xuất hiện và nguyên nhân.

Phân loại theo hướng lệch của mắt

Lác vào trong (Esotropia): Đây là loại mắt lác phổ biến nhất, đặc biệt ở trẻ nhỏ. Một hoặc cả hai mắt lệch vào phía trong, hướng về phía mũi. Lác vào trong có thể xuất hiện từ khi sinh (lác vào trong bẩm sinh) hoặc phát triển trong những năm đầu đời, thường từ 2-3 tuổi.

Lác ra ngoài (Exotropia): Mắt lệch ra ngoài, hướng về phía tai. Loại lác này thường bắt đầu là lác gián đoạn - chỉ xuất hiện khi mệt mỏi, mơ màng hay nhìn xa, sau đó có thể trở nên thường trực nếu không được điều trị. Theo Johns Hopkins Medicine, lác ra ngoài có xu hướng xuất hiện muộn hơn lác vào trong.

Lác trên (Hypertropia): Một mắt hướng lên trên cao hơn mắt kia. Đây là loại lác ít gặp hơn, thường do yếu hoặc liệt cơ mắt.

Lác dưới (Hypotropia): Một mắt hướng xuống thấp hơn mắt kia, cũng thuộc nhóm lác dọc ít gặp.

Phân loại theo nguyên nhân

Lác cơ năng (còn gọi là lác đồng hành): Đây là loại lác phổ biến nhất, thường gặp ở trẻ em. Góc lác không đổi bất kể mắt nhìn về hướng nào. Nguyên nhân chính xác chưa được biết rõ, nhưng thường liên quan đến sự mất cân bằng của các cơ điều khiển mắt hoặc vấn đề về khả năng tập trung. Theo Boston Children's Hospital, trên 50% trường hợp lác cơ năng xuất hiện từ lúc sinh hoặc ngay sau sinh và có tính chất gia đình.

Lác liệt (còn gọi là lác bất đồng hành): Xảy ra do liệt một hoặc nhiều dây thần kinh điều khiển cơ mắt, thường gặp ở người lớn. Góc lác thay đổi tùy theo hướng nhìn. Nguyên nhân có thể do đột quỵ, chấn thương đầu, bệnh lý mạch máu não, u não, hoặc các bệnh thần kinh khác. Bệnh nhân thường thấy nhìn đôi (song thị) và có thể nghiêng đầu để bù trừ.

Lác do tật khúc xạ: Một số trẻ em bị viễn thị nặng phải điều tiết (tập trung) nhiều để nhìn rõ, dẫn đến mắt lệch vào trong. Loại lác này có thể được điều chỉnh hoàn toàn bằng kính.

Nguyên nhân gây mắt lác

- Yếu tố di truyền: Nếu bố hoặc mẹ có tiền sử mắt lác, con cái có nguy cơ cao mắc bệnh này. Theo Cleveland Clinic, yếu tố gia đình đóng vai trò quan trọng, đặc biệt với lác cơ năng.

- Vấn đề về khúc xạ: Viễn thị, cận thị hoặc loạn thị nặng không được điều chỉnh có thể dẫn đến mắt lác khi mắt phải điều tiết quá mức.

- Các bệnh lý thần kinh: Bại não, hội chứng Down, bệnh não úng thủy, u não đều có thể gây mắt lác do ảnh hưởng đến hệ thần kinh điều khiển cơ mắt.

- Chấn thương mắt hoặc não: Tai nạn gây tổn thương mắt, hốc mắt hoặc dây thần kinh điều khiển cơ mắt có thể dẫn đến lác liệt.

- Các bệnh lý về mắt: Đục thủy tinh thể bẩm sinh, khiếm khuyết võng mạc, hoặc bất kỳ tình trạng nào làm giảm thị lực một mắt đều có thể gây mắt lác.

- Sinh non: Trẻ sinh non có nguy cơ cao bị mắt lác hơn trẻ sinh đủ tháng.

Vì sao cần điều trị mắt lác sớm cho trẻ?

Đối với trẻ em, điều trị càng sớm càng tốt. Hệ thống thị giác của trẻ phát triển mạnh nhất trong 6 tháng đầu đời và hoàn thiện vào khoảng 9 tháng tuổi. Bất kỳ gián đoạn nào trong giai đoạn này có thể dẫn đến mắt lác hoặc mắt lười. Theo MedlinePlus, nếu điều trị trước 11 tuổi, đặc biệt là trước 4 tuổi, cơ hội phục hồi thị lực và điều chỉnh mắt lác rất cao.

Đối với người lớn, mặc dù quá trình điều trị có thể phức tạp hơn, nhưng không có nghĩa là không thể. Nhiều nghiên cứu, bao gồm từ Johns Hopkins Medicine, cho thấy phẫu thuật mắt lác ở người lớn không chỉ cải thiện thẩm mỹ mà còn có thể giảm nhìn đôi, cải thiện khả năng làm việc và tăng cường sức khỏe tâm lý đáng kể.

Tiên lượng điều trị mắt lác

Kết quả điều trị mắt lác phụ thuộc nhiều yếu tố: loại lác, nguyên nhân, tuổi bắt đầu điều trị, và sự tuân thủ của bệnh nhân hoặc gia đình.

- Đối với trẻ em được điều trị sớm (trước 4 tuổi), đặc biệt với lác cơ năng, tiên lượng rất tốt. Theo nhiều nghiên cứu, hầu hết trẻ có thể đạt được mắt thẳng và phát triển thị lực bình thường nếu được điều trị đúng cách và kiên trì.

- Đối với người lớn, mục tiêu chính là cải thiện thẩm mỹ, giảm hoặc loại bỏ nhìn đôi, và cải thiện chất lượng cuộc sống. Các nghiên cứu y khoa chỉ ra rằng phẫu thuật điều chỉnh mắt lác thành công có tác động tích cực đáng kể đến sức khỏe tâm lý của cả trẻ em và người lớn.

Các phương pháp điều trị mắt lác

Kính mắt hoặc kính áp tròng

Đối với mắt lác do tật khúc xạ, đơn giản chỉ cần đeo kính hoặc kính áp tròng có thể điều chỉnh hoàn toàn tình trạng lác. Kính giúp mắt không phải điều tiết quá mức, từ đó giữ mắt thẳng. Theo American Academy of Ophthalmology, nhiều trẻ em với lác vào trong do viễn thị có thể được điều trị hoàn toàn chỉ bằng kính.

Điều trị mắt lười trước tiên

Nếu trẻ có mắt lười kèm theo, điều trị mắt lười phải được ưu tiên trước. Phương pháp phổ biến nhất là che mắt tốt (patching) để buộc não phải sử dụng mắt yếu hơn, hoặc sử dụng thuốc nhỏ mắt atropine làm mờ tạm thời mắt tốt. Theo Johns Hopkins Medicine, các bác sĩ nhãn khoa hiện đại cũng sử dụng kính đặc biệt hoặc thuốc nhỏ mắt thay vì băng che để giảm sự khó chịu cho trẻ.

Bài tập mắt

Một số loại mắt lác, đặc biệt là suy giảm hội tụ (convergence insufficiency - một dạng lác ra ngoài), có thể được cải thiện bằng các bài tập mắt (orthoptics). Đây là các bài tập được thiết kế để tăng cường khả năng phối hợp của hai mắt.

Châm cứu điều trị mắt lác

Châm cứu có thể được sử dụng đơn độc hoặc kết hợp với các phương pháp điều trị khác như che mắt, kính điều chỉnh. Các dạng châm cứu bao gồm hào châm, điện châm, nhĩ châm, thủy châm kết hợp xoa bóp bấm huyệt. Phương pháp này đặc biệt phù hợp với trẻ em bị lác cơ năng mức độ nhẹ đến trung bình, cũng như người lớn bị lác liệt do chấn thương hoặc các vấn đề thần kinh.

Ưu điểm: Châm cứu là phương pháp ít xâm lấn, tác dụng phụ nhẹ (chủ yếu là kích ứng nhẹ tại vị trí châm kim), không có tác dụng phụ của thuốc hóa học. Tuy nhiên, để đạt hiệu quả tối ưu, châm cứu cần được thực hiện bởi các chuyên gia được đào tạo bài bản, kết hợp với theo dõi tiến triển thường xuyên.

Phẫu thuật cơ mắt

Khi các phương pháp bảo tồn không hiệu quả, phẫu thuật cơ mắt có thể cần thiết. Phẫu thuật điều chỉnh độ căng hoặc vị trí của một hoặc nhiều cơ mắt để đưa mắt về đúng vị trí. Theo thống kê từ nhiều cơ sở y tế, tỷ lệ thành công của phẫu thuật mắt lác dao động từ 80-90%.

Phẫu thuật mắt lác có thể được thực hiện ở mọi lứa tuổi, từ trẻ sơ sinh đến người lớn. Ở người lớn, một kỹ thuật đặc biệt gọi là điều chỉnh khâu (adjustable sutures) cho phép bác sĩ điều chỉnh chính xác vị trí cơ mắt vài giờ sau phẫu thuật khi bệnh nhân tỉnh táo.

Tiêm Botulinum Toxin (Botox)

Trong một số trường hợp, đặc biệt với lác liệt cấp tính hoặc một số dạng lác vào trong ở trẻ nhỏ, tiêm Botox vào cơ mắt mạnh hơn có thể được sử dụng. Botox làm yếu tạm thời cơ mắt, cho phép cơ yếu hơn bên kia có cơ hội phát triển và cân bằng lại. Theo thông tin y khoa, FDA Mỹ đã phê duyệt liệu pháp này cho mắt lác từ năm 1989.

Điều trị mắt lác tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương

Trình độ chuyên môn: Đội ngũ bác sĩ tại khoa được đào tạo chuyên sâu về châm cứu điều trị các bệnh lý mắt, đặc biệt là mắt lác và mắt lười ở cả trẻ em và người lớn. Họ có khả năng kết hợp linh hoạt giữa các phương pháp chẩn đoán hiện đại (khúc xạ kế, đo độ lác, kiểm tra thị lực) với các kỹ thuật châm cứu truyền thống, đảm bảo phác đồ điều trị toàn diện và hiệu quả.

Cơ sở vật chất và trang thiết bị

Khoa Ngũ Quan được trang bị đầy đủ các thiết bị y tế hiện đại phục vụ cho công tác chẩn đoán và điều trị:
• Khúc xạ kế tự động để đo chính xác tật khúc xạ của mắt
• Thiết bị đo độ lác (synoptophore) để xác định chính xác góc và loại lác
• Bộ kiểm tra thị lực chuẩn quốc tế cho cả trẻ em và người lớn
• Đèn khám khe (slit lamp) để kiểm tra sức khỏe toàn diện của mắt
• Dụng cụ châm cứu vô trùng, kim châm chất lượng cao đảm bảo an toàn tuyệt đối
• Phòng điều trị riêng biệt, thoáng mát, yên tĩnh tạo môi trường thoải mái cho bệnh nhân

Mắt lác là vấn đề có thể điều trị được, đặc biệt khi phát hiện và can thiệp sớm. Việc xác định chính xác loại lác mà bạn hoặc con bạn gặp phải là bước quan trọng đầu tiên. Với sự kết hợp giữa y học hiện đại và y học cổ truyền, cùng với sự kiên trì và tuân thủ điều trị, hầu hết trường hợp mắt lác đều có thể được cải thiện đáng kể.