Đặt lịch hẹn khám
Các chuyên gia
Xem các chuyên gia
Tổng đài
Nếu bạn hoặc người thân đang trong tình trạng khẩn cấp, vui lòng liên hệ với chúng tôi theo số sau
Bạn hoặc người thân dạo gần đây hay quên, hay lú lẫn, hay đặt đồ vật sai chỗ và lo lắng không biết đây có phải là dấu hiệu của bệnh mất trí nhớ?
Điều đầu tiên bạn cần biết: Trong y học, suy giảm trí nhớ hay sa sút trí tuệ không phải là một căn bệnh cụ thể, mà là tên gọi chung cho một nhóm hội chứng suy giảm chức năng não bộ. Bài viết này sẽ giúp bạn hiểu rõ bản chất, phân biệt các dạng sa sút trí tuệ thường gặp, nhận biết sớm dấu hiệu cảnh báo và áp dụng các biện pháp chăm sóc tại nhà hiệu quả.
Sa sút trí tuệ (Bệnh mất trí nhớ) là gì?
Sa sút trí tuệ (Dementia) là một hội chứng bệnh lý do tổn thương tế bào não, dẫn đến suy giảm các chức năng cao cấp của vỏ não bao gồm: trí nhớ, tư duy, định hướng không gian - thời gian, khả năng ngôn ngữ, phán đoán và học tập. Mặc dù nhận thức bị suy giảm nghiêm trọng, nhưng ý thức của người bệnh thường không bị rối loạn (bệnh nhân vẫn tỉnh táo, không bị mê sảng).
Lưu ý quan trọng: Sa sút trí tuệ giống như "sốt" hay "đau đầu" — đây là tập hợp triệu chứng của nhiều bệnh lý khác nhau chứ không phải tên của một bệnh duy nhất. Đây là tình trạng suy giảm nhận thức vượt xa mức độ lão hóa sinh học bình thường của tuổi già.
Theo thống kê từ Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện có hơn 55 triệu người đang sống cùng chứng sa sút trí tuệ trên toàn cầu. Dự kiến con số này sẽ tăng lên 78 triệu vào năm 2030 do tốc độ già hóa dân số nhanh chóng.
5 dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất
Mỗi dạng sa sút trí tuệ xuất phát từ những tổn thương bệnh lý khác nhau trong não bộ:
1. Bệnh Alzheimer (Chiếm 60 – 80% tổng số ca)
Đây là dạng sa sút trí tuệ phổ biến nhất, gây ra bởi sự tích tụ bất thường của các mảng protein beta-amyloid và các búi sợi protein tau bên trong và xung quanh tế bào thần kinh. Dấu hiệu đặc trưng của Bệnh Alzheimer gồm:
- Giảm trí nhớ ngắn hạn, quên những sự kiện, cuộc trò chuyện vừa xảy ra nhưng vẫn nhớ chuyện từ nhiều năm trước.
- Thường xuyên hỏi đi hỏi lại cùng một câu hỏi.
- Đặt đồ vật sai vị trí bất hợp lý (ví dụ: để chìa khóa trong tủ lạnh, để điện thoại trong nồi cơm).
- Lạc đường ở những tuyến đường rất quen thuộc.
- Khó khăn trong việc tìm từ ngữ khi nói hoặc viết.
2. Sa sút trí tuệ mạch máu (Vascular Dementia)
Đây là dạng phổ biến thứ hai, xảy ra khi lưu lượng máu nuôi não bị giảm hoặc gián đoạn — thường sau các đợt đột quỵ (tai biến mạch máu não) hoặc do bệnh lý mạch máu nhỏ mãn tính kéo dài. Dấu hiệu đặc trưng của trường hợp sa sút trí tuệ mạch máu gồm:
- Tiến triển theo từng nấc thang, chức năng nhận thức giảm sút đột ngột sau mỗi đợt đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua.
- Khó khăn trong việc lập kế hoạch, tập trung và giải quyết vấn đề.
- Tư duy chậm chạp rõ rệt.
- Dáng đi bất thường, mất thăng bằng, dễ ngã.
3. Sa sút trí tuệ thể Lewy (Lewy Body Dementia)
Bắt nguồn từ sự tích tụ bất thường của protein alpha-synuclein (gọi là thể Lewy) bên trong các tế bào thần kinh điều khiển trí nhớ và vận động. Dấu hiệu đặc trưng:
- Ảo giác thị giác rõ ràng: Nhìn thấy người, động vật hoặc vật thể không có thật.
- Mức độ tỉnh táo biến động: Sáng sớm có thể rất tỉnh táo nhưng chiều tối lại lú lẫn, mơ hồ.
- Rối loạn hành vi giấc ngủ REM: La hét, vung tay chân, đánh đập trong khi ngủ.
- Triệu chứng vận động giống bệnh Parkinson (tay run, cơ thể cứng ngắc, di chuyển chậm).
4. Sa sút trí tuệ Thùy Trán - Thái Dương (FTD)
Dạng này thường khởi phát sớm hơn (ở độ tuổi 45–65), gây ra bởi sự tổn thương và teo lại của thùy trán và thùy thái dương — nơi kiểm soát tính cách, hành vi và ngôn ngữ. Dấu hiệu đặc trưng gồm
- Thay đổi tính cách & hành vi đột ngột: Người từng lịch sự trở nên thô lỗ, mất khả năng thấu cảm, bốc đồng hoặc có hành vi xã hội không phù hợp.
- Thay đổi khẩu vị nghiêm trọng (thèm ăn đồ ngọt đột ngột, ăn uống mất kiểm soát).
- Rối loạn ngôn ngữ: Khó tìm từ, khó hiểu lời nói của người khác hoặc lặp lại một vài từ nhất định.
- Trí nhớ giai đoạn đầu vẫn tương đối tốt.
5. Sa sút trí tuệ do bệnh Parkinson
Có khoảng 50–80% người mắc bệnh Parkinson sẽ tiến triển sang giai đoạn sa sút trí tuệ sau khoảng 10 năm kể từ khi khởi phát các triệu chứng vận động ban đầu. Triệu chứng lâm sàng khá tương đồng với Sa sút trí tuệ thể Lewy.
Sa sút trí tuệ có điều trị được không?
Hiện nay, chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn đối với các thể sa sút trí tuệ thoái hóa (như Alzheimer hay FTD). Mục tiêu điều trị hiện tại là làm chậm tốc độ tiến triển của bệnh, quản lý triệu chứng hành vi và nâng cao chất lượng cuộc sống cho người bệnh.
1. Điều trị bằng thuốc
- Thuốc ức chế Cholinesterase (Donepezil, Rivastigmine, Galantamine): Giúp tăng cường nồng độ chất dẫn truyền thần kinh, áp dụng cho các trường hợp Alzheimer từ nhẹ đến trung bình.
- Thuốc đối kháng thụ thể NMDA (Memantine): Điều hòa hoạt động của Glutamate, giúp bảo vệ tế bào não ở giai đoạn trung bình đến nặng.
- Thuốc hỗ trợ triệu chứng: Bác sĩ có thể kê thêm thuốc chống trầm cảm, giải lo âu hoặc kiểm soát rối loạn giấc ngủ khi cần thiết.
2. Các liệu pháp không dùng thuốc
- Trị liệu ngôn ngữ và giao tiếp.
- Trị liệu hoạt động (Occupational Therapy) giúp người bệnh duy trì các kỹ năng tự chăm sóc bản thân hàng ngày.
- Vật lý trị liệu hỗ trợ thăng bằng và vận động.
7 phương pháp cải thiện trí nhớ và nhận thức tại nhà
Dù bạn muốn phòng ngừa sớm hay đang hỗ trợ người thân ở giai đoạn đầu, các biện pháp sau đã được y văn chứng minh mang lại hiệu quả rõ rệt:
1. Duy trì bài tập Aerobic 30 phút/ngày: Đi bộ nhanh, đạp xe, bơi lội hoặc nhảy dây giúp tăng cường lưu lượng máu lên não, thúc đẩy quá trình trao đổi chất và kích thích sản sinh BDNF bảo vệ tế bào thần kinh.
2. Rèn luyện trí não mỗi ngày: Thường xuyên thử thách bộ não bằng các hoạt động mới như giải ô chữ, chơi Sudoku, chơi cờ vua, ghép hình hoặc sử dụng các ứng dụng rèn luyện tư duy.
3. Học thêm một ngôn ngữ mới: Học ngôn ngữ mới buộc não bộ phải liên tục xây dựng các đường truyền thần kinh mới, từ đó củng cố "dự trữ nhận thức" (cognitive reserve), giúp não bộ chống chịu tốt hơn trước các tổn thương do lão hóa.
4. Chơi một nhạc cụ: Việc chơi nhạc cụ đòi hỏi sự phối hợp phức tạp giữa thị giác, thính giác, vận động tinh và trí nhớ. Đây là bài tập toàn diện giúp não bộ duy trì tính linh hoạt.
5. Tham gia các hoạt động kết nối xã hội: Tham gia câu lạc bộ đọc sách, hội người cao tuổi, công tác từ thiện hoặc khiêu vũ. Sự tương tác xã hội giúp giảm bớt cảm giác cô đơn — một trong những yếu tố rủi ro hàng đầu làm tăng nhanh tốc độ sa sút trí tuệ.
6. Áp dụng Chế độ ăn MIND / Địa Trung Hải
Ưu tiên thực phẩm giàu chất chống oxy hóa và chất béo lành mạnh:
- Rau xanh (đặc biệt là rau cải, súp lơ, rau bina).
- Các loại hạt, quả mộng (dâu tây, việt quất).
- Dầu olive nguyên chất, cá béo (cá hồi, cá thu, cá ngừ).
- Hạn chế tối đa mỡ động vật, đồ ăn chế biến sẵn, đường và rượu bia.
7. Đảm bảo giấc ngủ chất lượng (7–8 tiếng/đêm): Khi bạn ngủ sâu, hệ thống Glymphatic trong não sẽ hoạt động mạnh nhất để "dọn dẹp" các độc tố và mảng bám protein tích tụ suốt cả ngày.
Khi nào cần đưa người thân đi khám ngay?
Hãy đưa người thân đến thăm khám tại các chuyên khoa Thần kinh hoặc Lão khoa ngay khi nhận thấy các dấu hiệu báo động đỏ sau:
- Quên các thông tin quan trọng lặp đi lặp lại, ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt và công việc hàng ngày.
- Lạc đường ở những nơi cực kỳ quen thuộc (như đường về nhà).
- Thay đổi tính cách hoặc tâm trạng bất thường, không rõ nguyên nhân (đột ngột hung hăng, nghi ngờ người thân trộm đồ, hoặc thu mình lo âu).
- Khó khăn trong việc thực hiện các công việc quen thuộc từng làm rất tốt (như tính toán tiền bạc, sử dụng bếp gas, nấu ăn).
- Đánh mất đồ vật và hoàn toàn không có khả năng nhớ lại các bước để tìm lại.
Những sự thật y khoa ít biết về bệnh mất trí nhớ
"Quên ký ức tuổi thơ" (Childhood Amnesia) là sinh lý bình thường: Hầu hết người trưởng thành không thể nhớ lại các sự kiện diễn ra trước 3–4 tuổi. Đây là hiện tượng sinh lý hoàn toàn bình thường do vùng hải mã (hippocampus) của trẻ nhỏ chưa phát triển hoàn thiện, không phải dấu hiệu của bệnh trí nhớ.
Nguy cơ tăng cao nếu người phối ngẫu mắc bệnh: Người có bạn đời bị sa sút trí tuệ có nguy cơ mắc bệnh cao hơn. Nguyên nhân phần lớn đến từ áp lực tâm lý mãn tính, căng thẳng kéo dài khi chăm sóc bệnh nhân và sự chia sẻ chung các thói quen sinh hoạt không lành mạnh.
Dấu hiệu có thể xuất hiện trước chẩn đoán nhiều năm: Các nghiên cứu từ Đại học Cambridge chỉ ra rằng những tổn thương nhận thức âm thầm (điểm kém trong các bài test giải quyết vấn đề, thời gian phản ứng chậm) có thể xuất hiện từ 5–9 năm trước khi bệnh nhân nhận chẩn đoán Alzheimer chính thức.
Tập thể dục giúp tái tạo vùng não lưu trữ trí nhớ: Các bài tập thể dục aerobic kích thích cơ thể sản sinh chất BDNF (Brain-Derived Neurotrophic Factor) — một loại protein giúp nuôi dưỡng, phục hồi tế bào thần kinh và thậm chí làm tăng thể tích vùng hải mã ở người lớn tuổi.