Những lưu ý quan trọng khi chăm sóc người bệnh phục hồi chức năng sau đột quỵ

Đột quỵ là tình trạng cấp cứu y khoa nghiêm trọng, để lại nhiều di chứng ảnh hưởng đến khả năng vận động, ngôn ngữ và sinh hoạt hàng ngày của người bệnh. Với kinh nghiệm điều trị hàng nghìn ca bệnh tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, chúng tôi nhận thấy vai trò của người nhà trong quá trình phục hồi chức năng sau đột quỵ là vô cùng quan trọng. Bài viết này sẽ chia sẻ những kiến thức cần thiết giúp gia đình chăm sóc người thân hiệu quả và hướng tới phục hồi an toàn và hiệu quả.

Hiểu đúng về phục hồi chức năng sau đột quỵ

Phục hồi chức năng không chỉ đơn thuần là tập luyện vận động mà là một quá trình toàn diện nhằm giúp người bệnh lấy lại tối đa khả năng sinh hoạt và hòa nhập cộng đồng. Quá trình này bắt đầu ngay từ giai đoạn cấp tính và kéo dài trong nhiều tháng, thậm chí vài năm. Theo kinh nghiệm lâm sàng của chúng tôi, thời gian vàng để phục hồi chức năng là trong vòng sáu tháng đầu sau cơn đột quỵ.

Đây là giai đoạn não bộ có khả năng tái tổ chức và bù trừ tốt nhất. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là sau sáu tháng sẽ không còn cải thiện. Nhiều bệnh nhân vẫn tiếp tục tiến triển tích cực nếu kiên trì tập luyện đều đặn.

Nguyên tắc vàng trong chăm sóc tại nhà cho người phục hồi chức năng sau đột quỵ

Việc chăm sóc người bệnh sau đột quỵ tại nhà đòi hỏi người nhà phải nắm vững một số nguyên tắc cơ bản. Điều quan trọng nhất là phải kiên nhẫn và nhất quán trong việc thực hiện các bài tập phục hồi chức năng được chỉ định. Các nguyên tắc cần tuân thủ:

• Tập luyện đều đặn mỗi ngày, chia thành nhiều lần ngắn thay vì một lần dài để tránh mệt mỏi
• Luôn bắt đầu từ các động tác đơn giản, tăng dần độ phức tạp theo khả năng của người bệnh
• Động viên tinh thần, tạo môi trường tích cực để người bệnh có động lực tập luyện
• Ghi chép lại quá trình tiến triển để theo dõi và điều chỉnh kịp thời
• Phối hợp chặt chẽ với đội ngũ y tế, báo cáo đầy đủ các thay đổi

Một sai lầm phổ biến mà nhiều gia đình mắc phải là quá chiều chuộng, làm thay mọi việc cho người bệnh. Điều này vô tình làm giảm động lực và cơ hội phục hồi của họ. Hãy khuyến khích người bệnh tự làm những việc họ có khả năng, dù có tốn thời gian hơn.

Kỹ thuật hỗ trợ vận động đúng cách

Hỗ trợ vận động là một trong những nhiệm vụ quan trọng nhất của người nhà. Tuy nhiên, nếu thực hiện không đúng kỹ thuật có thể gây tổn thương thêm hoặc hình thành tư thế sai lệch khó điều chỉnh. Đối với người bệnh liệt nửa người, việc đặt tư thế đúng khi nằm là rất quan trọng.

Khi nằm ngửa, cần đặt gối dưới đầu vừa phải, tay chân bị liệt được đặt ở tư thế tự nhiên, có thể dùng gối nhỏ chống để tránh co cứng. Còn đối với tư thế khi nằm nghiêng về phía bị liệt, cần đặt gối ở các vị trí thích hợp để hỗ trợ thân mình và tránh gây áp lực lên các khớp. Các động tác hỗ trợ cơ bản:

• Vận động thụ động: Người nhà di chuyển nhẹ nhàng các khớp của người bệnh theo các hướng sinh lý, mỗi động tác lặp lại 10-15 lần
• Vận động chủ động có hỗ trợ: Người bệnh cố gắng tự cử động, người nhà hỗ trợ phần còn thiếu
• Vận động chủ động: Khuyến khích người bệnh tự thực hiện khi đã có đủ sức lực
• Tập ngồi dậy: Bắt đầu từ nâng đầu, sau đó ngồi có tựa, cuối cùng ngồi không cần tựa

Lưu ý không được bóp mạnh, giật cơ hoặc ép người bệnh thực hiện các động tác quá sức. Mỗi bài tập nên được thực hiện trong phạm vi thoải mái, dừng lại khi người bệnh cảm thấy đau hoặc mệt.

Phòng ngừa biến chứng thường gặp

Chăm sóc người bệnh phục hồi chức năng sau đột quỵ dễ gặp nhiều biến chứng nếu không được chăm sóc đúng cách. Việc phòng ngừa biến chứng không chỉ giúp người bệnh tránh thêm đau đớn mà còn tạo điều kiện thuận lợi cho quá trình phục hồi.

Biến chứng loét do tì đè là mối lo ngại hàng đầu đối với người bệnh nằm lâu. Để phòng tránh, cần thay đổi tư thế cho người bệnh mỗi hai giờ một lần, sử dụng nệm chống loét nếu có điều kiện, giữ da sạch và khô ráo. Đặc biệt chú ý các vùng như xương cùng, gót chân, khuỷu tay - những nơi dễ bị loét nhất.

Co cứng khớp là biến chứng ảnh hưởng lâu dài đến khả năng vận động. Để phòng tránh, cần thực hiện vận động các khớp thường xuyên, đặt chi ở tư thế chức năng tốt, tránh để một tư thế quá lâu. Đối với bàn tay bị liệt, có thể dùng nẹp hoặc cuộn khăn để giữ bàn tay ở tư thế mở.

Ngoài ra, người nhà bệnh nhân cũng cần theo dõi các biến chứng khác như:

• Viêm phổi: Do nuốt sai hoặc nằm lâu, cần giữ vệ sinh miệng sạch và tư thế đầu cao khi ăn uống
• Huyết khối tĩnh mạch sâu: Cần vận động sớm, đeo bít tất y khoa nếu được chỉ định
• Viêm đường tiết niệu: Giữ vệ sinh vùng kín, uống đủ nước, hạn chế sử dụng ống thông tiểu
• Sa sút nhận thức: Kích thích trí nhớ qua trò chuyện, xem ảnh cũ, nghe nhạc quen thuộc

Dinh dưỡng và chế độ ăn

Chế độ ăn nên giàu protein, nhiều rau xanh trái cây, hạn chế muối đường và chất béo bão hòa. Chia nhỏ thành 5-6 bữa trong ngày giúp dễ tiêu hóa hơn. Đối với người bệnh rối loạn nuốt, bắt đầu với thức ăn lỏng sánh, tăng dần độ đặc. Khi cho ăn, giữ đầu cao hơn thân, nghiêng nhẹ về phía bên lành, cho từng thìa nhỏ và đảm bảo đã nuốt hết mới tiếp tục.

Hỗ trợ tâm lý và tinh thần

Sức khỏe tinh thần quan trọng không kém phục hồi thể chất. Trầm cảm sau đột quỵ rất phổ biến, ảnh hưởng tiêu cực đến động lực và hiệu quả điều trị. Nhận biết dấu hiệu trầm cảm: mất hứng thú, rối loạn giấc ngủ, không muốn giao tiếp, hay khóc hoặc cáu gắt.

Khi phát hiện, cần trao đổi với bác sĩ để can thiệp kịp thời. Tạo môi trường tích cực, khuyến khích tham gia hoạt động gia đình, duy trì liên lạc bạn bè, và tránh nói những lời làm người bệnh cảm thấy mình là gánh nặng.

Phối hợp với y học cổ truyền

Tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, chúng tôi ứng dụng kết hợp y học hiện đại và y học cổ truyền trong điều trị phục hồi chức năng sau đột quỵ, mang lại hiệu quả đáng khích lệ. Châm cứu, điện châm, và các phương pháp y học cổ truyền khác đã được nhiều nghiên cứu chứng minh có tác dụng tích cực trong cải thiện vận động và ngôn ngữ.

Châm cứu giúp kích thích tuần hoàn não bộ, giảm co cứng cơ, cải thiện cảm giác và vận động. Tuy nhiên, liệu pháp này cần được thực hiện bởi các thầy thuốc có chuyên môn, không nên tự ý châm cứu tại nhà. Bên cạnh đó, các bài thuốc Đông y hỗ trợ tuần hoàn não, tăng cường khí huyết cũng có thể được bác sĩ kê đơn phù hợp với từng thể trạng.

Một số kỹ thuật truyền thống khác như xoa bóp, bấm huyệt có thể được hướng dẫn cho người nhà thực hiện tại nhà để hỗ trợ giảm đau, giảm co cứng và cải thiện tuần hoàn. Tuy nhiên, cần được chỉ dẫn cụ thể bởi chuyên gia để đảm bảo an toàn và hiệu quả.

>>>Hãy tham khảo thêm các phương pháp phục hồi chức năng sau đột quỵ tại đây

Theo dõi và tái khám định kỳ

Quá trình phục hồi chức năng không phải là con đường thẳng mà có nhiều thăng trầm. Việc theo dõi sát sao và tái khám định kỳ giúp điều chỉnh phác đồ điều trị kịp thời, đồng thời phát hiện sớm các vấn đề phát sinh. Các dấu hiệu cần đưa người bệnh đến viện ngay:

• Yếu liệt tăng đột ngột hoặc xuất hiện yếu liệt ở vùng mới
• Đau đầu dữ dội, buồn nôn nôn nhiều Rối loạn ý thức, lơ mơ hoặc hôn mê
• Co giật (tay chân giật, cứng người, có thể ngất)
• Sốt cao không rõ nguyên nhân Khó thở, đau ngực

Ngoài các tình huống cấp cứu, việc tái khám định kỳ theo lịch hẹn của bác sĩ là rất quan trọng. Mỗi lần khám, nên chuẩn bị sổ ghi chép quá trình tiến triển, danh sách các thắc mắc cần hỏi, và các loại thuốc đang sử dụng để bác sĩ có đầy đủ thông tin đánh giá.

Chuẩn bị môi trường sống an toàn

Môi trường sống an toàn giúp người bệnh chủ động hơn trong sinh hoạt, giảm nguy cơ tai nạn và tăng tự tin trong quá trình phục hồi. Một số điều chỉnh đơn giản có thể tạo ra sự khác biệt lớn. Phòng ngủ nên được sắp xếp sao cho người bệnh dễ dàng di chuyển, giường không quá cao hoặc quá thấp, có tay vịn nếu cần.

Nhà vệ sinh cần có tay nắm chắc chắn, sàn chống trượt, và có thể cân nhắc lắp ghế ngồi trong buồng tắm. Loại bỏ các vật cản, thảm trượt, dây điện chằng chịt trên lối đi. Các đồ dùng hàng ngày nên được đặt ở tầm với của người bệnh, tránh để cao hoặc thấp quá khiến họ phải với vươn hoặc cúi thấp. Nếu có điều kiện, có thể đầu tư một số thiết bị hỗ trợ như gậy ba chân, xe lăn, thanh vịn nhà vệ sinh để người bệnh thuận tiện hơn.

Chăm sóc phục hồi chức năng cho người bệnh sau đột quỵ là một hành trình dài đòi hỏi sự kiên nhẫn, hiểu biết và tình yêu thương của cả gia đình. Với kinh nghiệm tại Bệnh viện Châm cứu Trung ương, chúng tôi nhận thấy những trường hợp có sự chăm sóc tận tâm và đúng phương pháp từ gia đình thường có kết quả phục hồi tốt hơn.

Hãy nhớ rằng mỗi người bệnh có tốc độ phục hồi khác nhau, không nên so sánh hoặc đặt kỳ vọng quá cao gây áp lực. Điều quan trọng là kiên trì từng ngày, ăn mừng những tiến bộ nhỏ, và luôn duy trì hy vọng. Nếu gia đình cần hỗ trợ thêm về chuyên môn hoặc tâm lý trong quá trình chăm sóc, đừng ngần ngại tìm đến các cơ sở y tế uy tín. Bệnh viện Châm cứu Trung ương luôn sẵn sàng đồng hành cùng bạn trên hành trình phục hồi sức khỏe cho người thân yêu.  

Cố vấn chuyên môn: Thạc sĩ, Bác sĩ Đinh Trọng Thái

Trung tâm Kĩ thuật cao châm cứu Việt Nam

Bệnh viện Châm cứ Trung Ương